Kiedy można odstąpić od umowy? Przegląd sytuacji

Spis treści

• Czym jest odstąpienie od umowy i czym różni się od wypowiedzenia?
• Odstąpienie od umowy przez konsumenta – zakupy na odległość
• Prawo odstąpienia dla firm na prawach konsumenta
• Czy można odstąpić od umowy zawartej w sklepie stacjonarnym?
• Umowy o świadczenie usług – kiedy można się wycofać?
• Odstąpienie od umowy deweloperskiej, kredytu i najmu
• Odstąpienie od umowy z powodu wad rzeczy (rękojmia)
• Jak skutecznie odstąpić od umowy – krok po kroku
• Najczęstsze błędy przy odstępowaniu od umowy
• Podsumowanie

Czym jest odstąpienie od umowy i czym różni się od wypowiedzenia?

Odstąpienie od umowy to jednostronne oświadczenie woli, które powoduje, że umowę uważa się za niezawartą. Strony powinny zwrócić sobie to, co świadczyły, a skutki są zazwyczaj „wstecz”. Nie dzieje się to automatycznie – trzeba złożyć wyraźne oświadczenie, najczęściej na piśmie, w terminie określonym w ustawie lub w samej umowie.

Wypowiedzenie różni się tym, że działa na przyszłość. Najczęściej dotyczy umów ciągłych – np. abonamentu, najmu, umowy o pracę. Po upływie okresu wypowiedzenia umowa przestaje obowiązywać, ale to, co wykonano wcześniej, pozostaje ważne. Warto rozróżniać te pojęcia, bo inne są przesłanki, terminy i skutki prawne każdego z nich.

Najczęstsze podstawy odstąpienia od umowy

Możliwość odstąpienia od umowy wynika z trzech głównych źródeł. Po pierwsze, z przepisów prawa – np. prawa konsumenta do zwrotu towaru kupionego online w ciągu 14 dni. Po drugie, z zapisów samej umowy, która może przewidywać prawo odstąpienia w określonych sytuacjach. Po trzecie, z wad prawnych lub fizycznych świadczenia, które przybierają postać rękojmi albo nienależytego wykonania zobowiązania.

To, kiedy można odstąpić od umowy, zależy więc od rodzaju kontraktu i statusu stron. Inaczej wygląda sytuacja konsumenta kupującego w sklepie internetowym, inaczej przedsiębiorcy zamawiającego usługę B2B. Dlatego w dalszej części omawiamy odrębne grupy przypadków, w których prawo do odstąpienia pojawia się najczęściej w praktyce.

Odstąpienie od umowy przez konsumenta – zakupy na odległość

Konsument, który kupił towar na odległość (np. w sklepie internetowym) lub poza lokalem przedsiębiorstwa, ma w większości przypadków prawo odstąpić od umowy w ciągu 14 dni bez podawania przyczyny. Wynika to z ustawy o prawach konsumenta i jest jednym z kluczowych uprawnień chroniących osoby fizyczne przed pochopnymi zakupami.

Termin 14 dni liczy się zasadniczo od momentu, gdy konsument obejmie rzecz w posiadanie, czyli odbierze przesyłkę. W przypadku usług – od dnia zawarcia umowy. Jeśli przedsiębiorca nie poinformował prawidłowo o prawie odstąpienia, termin ten może się wydłużyć nawet do 12 miesięcy. Dlatego informacja o możliwości zwrotu powinna być zawsze widoczna i zrozumiała.

Wyjątki od prawa odstąpienia przez konsumenta

Nie zawsze można odstąpić od umowy zawartej na odległość. Ustawa zawiera katalog wyjątków, m.in. umowy o świadczenie usług, które zostały w pełni wykonane za wyraźną zgodą konsumenta, gdy wiedział on, że utraci prawo odstąpienia. Wyjątki obejmują też np. rzeczy wyprodukowane na indywidualne zamówienie lub szybko psujące się artykuły spożywcze.

Odstąpienie jest wyłączone również przy nagraniach audio-wideo lub programach komputerowych w zapieczętowanym opakowaniu, gdy konsument po dostarczeniu usunął zabezpieczenia. Podobnie w przypadku treści cyfrowych nie zapisanych na nośniku fizycznym, jeśli spełnianie świadczenia rozpoczęto za wyraźną zgodą i po poinformowaniu o utracie prawa do odstąpienia.

Zwrot towaru a stan rzeczy i koszty

Konsument ma prawo rozpakować i sprawdzić towar w zakresie koniecznym do stwierdzenia jego charakteru i funkcjonowania, tak jak w sklepie stacjonarnym. Jeśli jednak korzysta z niego w sposób wykraczający poza ten zakres, odpowiada za zmniejszenie wartości rzeczy. Sprzedawca może wtedy proporcjonalnie obniżyć kwotę zwracaną kupującemu.

Co do zasady, przedsiębiorca zwraca wszystkie otrzymane od konsumenta płatności, w tym koszty dostawy do wysokości najtańszej zwykłej formy przesyłki. Koszt odesłania rzeczy zazwyczaj ponosi konsument, o ile sprzedawca wyraźnie go o tym poinformował. W praktyce warto sprawdzić regulamin sklepu, bo część firm marketingowo przejmuje te koszty na siebie.

Prawo odstąpienia dla firm na prawach konsumenta

Od 2021 r. część przedsiębiorców jednoosobowych może korzystać z ochrony podobnej do konsumenckiej. Dotyczy to sytuacji, gdy umowa ma dla nich charakter „pozazawodowy” – nie jest bezpośrednio związana z wykonywaną działalnością według kodów PKD. Wtedy firma-osoba fizyczna zyskuje m.in. prawo odstąpienia od umowy zawartej na odległość.

W praktyce oznacza to, że freelancer kupujący kurs online niezwiązany z jego główną specjalizacją może mieć identyczne uprawnienia jak typowy konsument. Warunkiem jest zawarcie umowy na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa i brak wyłączenia prawa odstąpienia na mocy przepisów szczególnych. Warto przy tym zachować dowody potwierdzające charakter zakupu.

Różnice między konsumentem a „firmą jak konsument”

Choć zakres ochrony jest zbliżony, przedsiębiorca-konsument nie jest chroniony we wszystkich obszarach tak jak osoba prywatna. Dotyczy to m.in. niektórych regulacji reklamacyjnych czy klauzul niedozwolonych w umowach. Niemniej jednak w kontekście odstąpienia od umowy zasady liczenia terminu i forma oświadczenia pozostają zasadniczo takie same.

Spór często dotyczy tego, czy dana umowa ma charakter zawodowy. Sprzedawca może próbować wykazać, że zakup pozostaje w bezpośrednim związku z działalnością klienta. Dlatego bezpiecznie jest już na etapie zamówienia odnotować, że zakup nie ma charakteru zawodowego, a w razie konfliktu – powoływać się na odpowiednie przepisy i interpretacje.

Czy można odstąpić od umowy zawartej w sklepie stacjonarnym?

W przypadku zakupów w sklepie stacjonarnym ogólna zasada jest prosta: prawo do odstąpienia od umowy nie przysługuje z mocy ustawy, chyba że występują wady rzeczy lub inne szczególne okoliczności. Zwrot pełnowartościowego towaru jest wtedy wyłącznie dobrą wolą sprzedawcy, wynikającą z polityki sklepu, a nie obowiązkiem prawnym wobec kupującego.

W praktyce wiele sieci handlowych umożliwia zwrot w określonym terminie, aby budować lojalność klientów. Warunki (czas, stan opakowania, paragon) ustala sam przedsiębiorca. Jeśli jednak towar ma wady, w grę nie wchodzi już „dobra wola”, lecz odpowiedzialność z tytułu rękojmi – klient może domagać się naprawy, wymiany, obniżenia ceny albo finalnie odstąpienia.

Najczęstsze mity dotyczące zwrotów w sklepach

• Mit: „Zawsze mam 14 dni na zwrot” – termin 14 dni dotyczy głównie zakupów na odległość.
• Mit: „Bez paragonu nie ma żadnych praw” – dowód zakupu może mieć inną formę, np. potwierdzenie płatności.
• Mit: „Przymierzenie ubrania wyklucza zwrot” – decyduje regulamin sklepu, nie sam fakt mierzenia.

Dobrą praktyką jest czytanie informacji przy kasie lub na stronie internetowej sklepu. Polityka zwrotów może różnić się nawet w tej samej marce, zależnie od kraju czy formy sprzedaży. Jeśli regulamin dopuszcza odstąpienie od umowy, ma on charakter wiążący i sprzedawca nie może później dowolnie zmieniać zasad dla konkretnego klienta.

Umowy o świadczenie usług – kiedy można się wycofać?

Przy umowach o świadczenie usług kluczowe jest rozróżnienie, czy mamy do czynienia z konsumentem, czy z relacją B2B. Konsument, który zawiera umowę na odległość, może co do zasady odstąpić w ciągu 14 dni, o ile usługa nie została w pełni wykonana za jego zgodą. Dotyczy to np. szkoleń online, usług marketingowych czy abonamentów cyfrowych.

Jeśli konsument żąda rozpoczęcia świadczenia usługi przed upływem 14 dni, a następnie odstąpi od umowy, musi zapłacić za faktycznie zrealizowaną część. W praktyce oznacza to rozliczenie proporcjonalne, np. za już przeprowadzone moduły kursu czy wykorzystane godziny konsultacji. Warto zadbać, by umowa jasno opisywała sposób rozliczenia na wypadek odstąpienia.

Odstąpienie od umów B2B

W relacjach między przedsiębiorcami prawo odstąpienia od umowy zależy przede wszystkim od tego, co strony same ustaliły. Bardzo często umowy przewidują możliwość odstąpienia z ważnych powodów, rażącego naruszenia obowiązków lub opóźnienia w zapłacie. Wtedy zakres i terminy są definiowane kontraktowo, a nie wynika to bezpośrednio z przepisów konsumenckich.

Brak klauzul o odstąpieniu nie oznacza jednak, że strona jest całkowicie „uwięziona” w umowie. W przypadku istotnego naruszenia zobowiązania przez kontrahenta można korzystać z narzędzi kodeksowych, takich jak odstąpienie z powodu niewykonania umowy lub żądanie odszkodowania. Zazwyczaj wymaga to jednak wcześniejszego wezwania do wykonania świadczenia.

Odstąpienie od umowy deweloperskiej, kredytu i najmu

Szczególne zasady dotyczą umów o większym ciężarze finansowym, takich jak umowy deweloperskie, kredytowe czy najmu długoterminowego. Ustawa deweloperska przewiduje sytuacje, w których nabywca może odstąpić od umowy, np. gdy deweloper nie dotrzymuje terminów, wprowadza istotne zmiany lub nie usuwa poważnych wad lokalu mimo wezwań.

Przy kredytach konsumenckich klient ma prawo odstąpić od umowy w terminie 14 dni od jej zawarcia bez podania przyczyny. Oddaje wtedy kapitał wraz z odsetkami naliczonymi za okres korzystania oraz ewentualne opłaty poniesione na rzecz urzędu lub osób trzecich. Bank musi rozliczyć się z klientem w określonym ustawowo terminie, co znacznie ogranicza ryzyko dla pożyczającego.

Odstąpienie od umowy najmu i inne umowy długoterminowe

Umowa najmu mieszkania co do zasady nie przewiduje ustawowego prawa do jednostronnego odstąpienia bez przyczyny. Strony mogą jednak wprowadzić do kontraktu specjalne klauzule, np. możliwość rozwiązania za wypowiedzeniem lub prawo odstąpienia w określonym terminie po spełnieniu warunku (np. brak uzyskania kredytu hipotecznego).

W praktyce odstąpienie od umów długoterminowych często wiąże się z karami umownymi lub obowiązkiem zwrotu przyznanych rabatów. Dlatego szczególnie ważne jest dokładne czytanie postanowień o wcześniejszym zakończeniu współpracy. Im wyższa wartość umowy, tym staranniej warto negocjować te zapisy jeszcze przed podpisaniem.

Odstąpienie od umowy z powodu wad rzeczy (rękojmia)

Niezależnie od formy zawarcia umowy, kupujący ma określone prawa, jeśli rzecz ma wady fizyczne lub prawne. W ramach rękojmi może żądać naprawy, wymiany, obniżenia ceny albo – gdy wada jest istotna – odstąpić od umowy. Odstąpienie oznacza wtedy zwrot towaru i pieniędzy, tak jakby do zakupu w ogóle nie doszło, choć trzeba spełnić określone warunki.

Sprzedawca ma prawo zaproponować najpierw naprawę lub wymianę, jeśli są możliwe i nie powodują nadmiernych niedogodności dla kupującego. Dopiero gdy te działania zawiodą, kupujący może skutecznie domagać się odstąpienia. W praktyce oznacza to często wymianę wadliwego sprzętu na nowy egzemplarz, chyba że usterki są powtarzalne albo szczególnie uciążliwe.

Rękojmia a gwarancja

Rękojmia to odpowiedzialność ustawowa sprzedawcy, której nie można w prosty sposób wyłączyć względem konsumenta. Gwarancja natomiast jest dobrowolnym zobowiązaniem producenta lub sprzedawcy, opisanym w dokumencie gwarancyjnym. Uprawnienia z obu tych tytułów funkcjonują niezależnie – klient sam wybiera, z której ścieżki chce skorzystać.

Gwarancja często ogranicza się do napraw w autoryzowanym serwisie, podczas gdy rękojmia daje szerzej zakreślone prawo do odstąpienia od umowy przy istotnych wadach. Dlatego przy poważnych usterkach warto rozważyć skorzystanie właśnie z rękojmi, szczególnie że ciężar dowodu w pierwszych miesiącach od zakupu jest korzystniejszy dla konsumenta.

Cecha	Odstąpienie ustawowe (np. 14 dni)	Odstąpienie z rękojmi	Odstąpienie umowne
Przyczyna	Bez podania przyczyny	Istotna wada rzeczy / usługi	Określona w umowie
Termin	Z góry określony w ustawie	Zależny od rodzaju wady i zgłoszenia	Ustalony przez strony
Zakres	Głównie konsument, zakupy na odległość	Każdy kupujący, z wyjątkami	Dowolny, według treści umowy

Jak skutecznie odstąpić od umowy – krok po kroku

Skuteczność odstąpienia od umowy zależy nie tylko od samej podstawy prawnej, ale też od poprawnej procedury. Błędy formalne mogą sprawić, że oświadczenie zostanie zakwestionowane, a termin upłynie. Dlatego warto podejść do tego świadomie i zadbać o jasną, udokumentowaną komunikację z kontrahentem lub sprzedawcą.

Przede wszystkim należy sprawdzić, jaki termin obowiązuje w danej sytuacji i od kiedy jest liczony. Następnie trzeba ustalić, czy istnieją wyjątki ograniczające prawo odstąpienia oraz jakie są warunki zwrotu świadczeń. Gdy mamy wątpliwości co do interpretacji umowy, bezpiecznie jest skonsultować jej treść z prawnikiem lub rzecznikiem konsumentów.

Praktyczne kroki odstąpienia od umowy

1. Sprawdź przepisy (ustawa, regulamin, umowa) dotyczące odstąpienia w Twojej sytuacji.
2. Ustal dokładnie termin i formę oświadczenia – pisemną, mailową, poprzez formularz.
3. Przygotuj jasne oświadczenie o odstąpieniu, z podaniem podstawy prawnej lub umownej.
4. Wyślij je w sposób pozwalający udowodnić datę nadania i treść (np. list polecony, e-mail).
5. Zadbaj o zwrot rzeczy lub rozliczenie usług zgodnie z terminami i zasadami ustawowymi.

Wzory formularzy odstąpienia często znajdują się na stronach sklepów lub w załącznikach do umów. Nie trzeba z nich korzystać, ale pomagają one spełnić wymogi formalne. Najważniejsze, by oświadczenie zawierało dane stron, jednoznaczne stwierdzenie odstąpienia, datę zawarcia umowy oraz wskazanie, jakiego świadczenia dotyczy.

Najczęstsze błędy przy odstępowaniu od umowy

W praktyce wiele problemów wynika nie z braku prawa do odstąpienia, lecz z błędów przy jego wykonywaniu. Jednym z najczęstszych jest przekroczenie terminu – klienci mylą dzień zakupu z dniem otrzymania towaru albo liczą dni robocze zamiast kalendarzowych. W efekcie sprzedawca może uznać odstąpienie za spóźnione i odmówić przyjęcia zwrotu.

Drugim typowym błędem jest nieprecyzyjna komunikacja. Np. klient wysyła samo zapytanie o możliwość zwrotu, zamiast wyraźnego oświadczenia o odstąpieniu. Z prawnego punktu widzenia liczy się moment złożenia jednoznacznego oświadczenia, a nie prowadzenie negocjacji. W sporze może to decydować o uznaniu lub odrzuceniu roszczenia.

Jak uniknąć problemów – praktyczne wskazówki

• Zawsze zachowuj potwierdzenia nadania i treść korespondencji z kontrahentem.
• Przy wysyłce towaru wybieraj formę z numerem śledzenia i zachowaj dowód nadania.
• Nie czekaj na „łaskawą odpowiedź” – pilnuj terminów i złóż formalne oświadczenie.
• W przypadku drogich umów rozważ konsultację z prawnikiem jeszcze przed odstąpieniem.
• Dokumentuj wady (zdjęcia, protokoły, opinie), jeśli odstępujesz z powodu niezgodności towaru z umową.

W relacjach B2B błędem jest także bagatelizowanie zapisów umownych. Wielu przedsiębiorców zakłada, że „jakoś się dogadamy”, a potem zaskakuje ich wysoka kara umowna za wcześniejsze zakończenie współpracy. Dlatego przed podpisaniem kontraktu warto poświęcić czas na lekturę części dotyczącej odstąpienia, wypowiedzenia i rozwiązywania sporów.

Podsumowanie

Możliwość odstąpienia od umowy zależy przede wszystkim od rodzaju kontraktu, statusu stron i podstawy prawnej. Konsument, a często także jednoosobowy przedsiębiorca działający jak konsument, ma silną ochronę przy zakupach na odległość oraz kredytach. W innych sytuacjach kluczowe są zapisy umowy oraz przepisy o rękojmi i niewykonaniu zobowiązań.

Aby skutecznie skorzystać z prawa odstąpienia, trzeba pilnować terminów, formy oświadczenia i sposobu rozliczenia. Dobra dokumentacja i świadomość różnic między odstąpieniem, wypowiedzeniem a reklamacją znacząco zmniejszają ryzyko sporu. W razie wątpliwości opłaca się skorzystać z bezpłatnej pomocy rzecznika konsumentów lub profesjonalnej porady prawnej przy bardziej złożonych umowach.